Bedrijfsovername in de agrarische sector
Jacob van der Bij over de harde en zachte kanten van het overnemen van een familiebedrijf
Jacob van der Bij is coach bij het programma Agrarisch Bedrijf van Overmorgen. Vanuit die rol begeleidt hij jonge boeren die voor de stap staan om een familiebedrijf over te nemen. Hij kent de situatie ook uit eigen ervaring. Zelf nam hij het bedrijf van zijn ouders over en weet daardoor hoe complex en persoonlijk zo'n proces kan zijn.
In het programma ziet hij van dichtbij waar boeren tegenaan lopen. Volgens hem gaat een bedrijfsovername niet alleen over geld, contracten en eigendom. Juist de menselijke kant speelt een grote rol.
“Een bedrijfsovername komt heel dichtbij”
Veel deelnemers die vorig jaar aan het programma begonnen zaten eerst een beetje vast. Er is vaak stagnatie. Mensen weten dat er iets moet gebeuren, maar er worden nog weinig concrete stappen gezet.
Toch zag Jacob dat daar in de loop van het programma verandering in kwam.
“Na een jaar zie je dat er beweging ontstaat. Er komen nieuwe plannen, vergunningsaanvragen of zelfs echte bedrijfsovernames. Mensen zijn ineens met een volgende stap bezig.”
Volgens hem zou het programma eigenlijk nog langer mogen duren. Veel deelnemers staan daar ook voor open.
“Eigenlijk zou het liever een programma van meerdere jaren zijn. Een overname is meestal niet in één jaar beklonken.”
Tijdens het traject ziet hij ook hoe emotioneel het proces kan zijn.
“Het komt heel dichtbij. De vraag wat je echt wilt wordt ineens heel concreet. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld een baan van negen tot vijf naast het werk op de boerderij. Dan komt de vraag naar boven: wat wil je echt, diep van binnen?”
Voor mensen die zijn opgegroeid op een boerderij speelt dat nog sterker.
“Het bedrijf is ook je ouderlijk huis. Het is de plek waar je bent opgegroeid. Als het verkocht wordt aan iemand anders heeft dat impact. Een boerderij is een bijzondere plek. Het bedrijf gaat ook steeds verder met nieuwe stallen en nieuwe dieren. De emotionele band is daardoor heel groot.”
De harde en zachte kanten van een overname
Volgens Jacob heeft elke bedrijfsovername twee kanten.
“Je hebt harde kanten en zachte kanten.” De harde kant is financieel en economisch, maar die gaan eigenlijk automatisch gepaard met de zachte kanten.
“Om een overname mogelijk te maken worden er vaak schenkingen gedaan. Er gaat veel geld in om en daardoor komen er veel belangen bij kijken. Grond is bijvoorbeeld veel waard.”
Maar juist doordat er grote bedragen in het spel zijn, worden de zachte kanten belangrijker.
“Er moet gunning zijn. Je moet iemand de handel ook gunnen.”
Vaak gaat het om een overname tussen ouders en kind. Daardoor spelen er nog meer factoren mee.
“Je moet ook met elkaar door één deur kunnen blijven. En je zorgt op een bepaalde manier ook voor het pensioen van je ouders. Die relatie wordt daardoor heel belangrijk.”
Als er meerdere broers en zussen zijn, maakt dat het proces nog complexer.
“Misschien willen zij ook een deel van het geld. Ik heb gesprekken gezien waarbij broers en zussen samen aan tafel zaten. Dan komt bijvoorbeeld het gesprek op tafel dat als één kind het bedrijf overneemt, de anderen misschien niet twee ton per persoon krijgen.”
Toch kan zo'n gesprek volgens hem ook in goede harmonie verlopen.
“Het is eigenlijk per definitie geen eerlijke verdeling tussen broers en zussen. Degene die het bedrijf overneemt krijgt ook een grote verantwoordelijkheid. De vraag is dan: wat mag die verantwoordelijkheid kosten?”
Waar het programma bij helpt
Volgens Jacob helpt het programma vooral om die zachte kant zichtbaar te maken. “Het programma geeft inzicht en stimuleert het gesprek tussen ouders en kinderen.”
Soms komt er ook iemand aan tafel als mediator.
“Dan kan iedereen zijn eigen verhaal vertellen. Dat helpt om dingen uit te spreken die anders onder de oppervlakte blijven.”
Daarnaast helpt het programma om stappen te zetten.
“Het stimuleert mensen om na te denken over hun intrinsieke motivatie. Wat wil je eigenlijk zelf?”
Deelnemers krijgen ook praktische handvatten.
“Hoe leid je een vergadering? Hoe begin je een gesprek met je ouders over moeilijke onderwerpen? Hoe maak je dingen zichtbaar die normaal niet worden uitgesproken?”
Een van de opdrachten is bijvoorbeeld om naar de geschiedenis van het bedrijf te kijken.
“Informeer bij je ouders hoe hun eigen bedrijfsovername is gegaan. Dat maakt de geschiedenis van het bedrijf zichtbaar.”
Van kind naar eigenaar
Een ander belangrijk moment in het proces is de verandering in de relatie tussen ouders en kind.
“Je moet vaak nog samenwerken met je ouders. Verplicht samenwerken kan best moeilijk zijn, vooral als iemand altijd eigenaar is geweest.”
Daarbij spelen ook oude patronen mee.
“Er ligt natuurlijk een gezagsverhouding tussen ouder en kind. Oude patronen zouden eigenlijk niet mee moeten spelen, maar dat doen ze vaak wel.”
En op het moment dat de overname plaatsvindt verandert er ineens iets.
“Als kind word je ineens eigenaar van het bedrijf. Dan ben je opeens niet alleen kind, maar ook de baas van je ouders. Dat verandert de verhouding. Daar zitten veel zachte elementen in.”
Als er nooit over wordt gesproken
Tijdens het programma komen soms ook oude gebeurtenissen naar boven.
Jacob herinnert zich een deelnemer die vertelde dat er bij een eerdere overname in de familie dingen waren gebeurd waar nooit meer over was gesproken.
“Die gebeurtenissen speelden nu opnieuw een rol. Maar omdat er nooit over gesproken was, was het eigenlijk een groot probleem geworden waar niemand iets mee deed.”
Afstand nemen om vooruit te komen
Een ander belangrijk element van het programma is dat deelnemers even afstand nemen van hun bedrijf. In de agrarische sector ben je elke dag op het bedrijf aan het werk. Juist daarom is het goed om af en toe afstand te nemen. Een dag weg van het bedrijf kan al veel opleveren. Als je met mensen in een vergelijkbare situatie praat, komen er vaak veel ideeën naar boven. Zelfs zonder programma levert dat al nieuwe inzichten op. Volgens Jacob levert dat uiteindelijk ook tijdwinst op. Je neemt goede ideeën mee terug naar je eigen bedrijf en gaat efficiënter werken. Elke dag hetzelfde rondje blijven doen is eigenlijk funest voor ontwikkeling.
Waarom bedrijfsovernames soms misgaan
Volgens Jacob gaan veel bedrijfsovernames mis op de zachte kanten. “Er is bijvoorbeeld geen gunning. Of iemand komt er na de overname achter dat het bedrijf eigenlijk op de manier van de vader blijft draaien, terwijl dat niet bij hem of haar past. Maar het werk op een boerderij vraagt om betrokkenheid. Elke ochtend moet je weer uit je bed om op de akkers te werken en met de dieren bezig te zijn. Dat wordt jouw wereld. Daar moet je ook blij van worden.”
Vaak worden problemen pas jaren later zichtbaar.
“Op de heenweg zijn dingen niet goed doorgesproken. Misschien blijkt een vader heel dominant te zijn of gaan broers en zussen zich ermee bemoeien. Als er geen helderheid is en geen gesprek plaatsvindt, blijven die dynamieken hun eigen gang gaan.” Daarom is volgens hem één ding essentieel.
“Blijf met elkaar in gesprek. En kijk ook naar het verleden: hoe is het bij je ouders gegaan?”
Herkenning tussen deelnemers
Naast de inhoudelijke sessies zijn ook informele momenten belangrijk. “De barbecue met de ouders erbij was bijvoorbeeld heel leuk. Daar kwamen mensen elkaar tegen die in dezelfde situatie zitten, zowel de overnemers als de overdragers. En dat zorgde voor veel herkenniHng!”